регистрация /  вход

Гiстарычныя этапы фармиравання i развiцця беларускай мовы (стр. 1 из 3)

Г i старычныя этапы фармиравання i разв i цця беларускай мовы

Змест

1. Ля вытокаў беларускай мовы

2. Старажытнабеларуская лiтаратурная мова

3. Новая беларуская лiтаратурная мова

4. Разнавiднасцi беларускай мовы. Паняцце нормы. Сiстэма моўных нормаў

Спіс выкарыстаных крыніц


1. Ля вытокаў беларускай мовы

Асноўнае тэрытарыяльнае ядро ўсходнiх славян вызначылася ў шостым – сёмым стагоддзях н.э. Тэрыторыю сучаснай Беларусiзасялялiпераважна такiя славянскiя плямёны, як крывiчы, палачане (заснавалiкняствы Полацкае, Смаленскае, Пскоўскае), дрыгавiчы (Тураўскае княства), радзiмiчы (аселiля ракiСож).

Старажытныя крывiцкiя iдрыгавiцкiя племянныя саюзы не распалiся, а паступова перараслiў дзяржаўныя супольнiцтвы iатрымалiпазней назвы Полацкае iТурава-Пiнскае княствы. Ужо на пачатку восьмага стагоддзя ўзнiк самы буйны на той час цэнтр крывiчоў – Полацк (862г.). У дзевятым стагоддзi Полацк канцэнтруе вакол сябе велiзарныя тэрыторыi i становiцца адным з наймагутнейшых палiтычных i культурных цэнтраў Усходняй Еўропы.

У 988г. усходнiя славяне прынялi хрысцiянства. Разам з хрысцiянствам на ўсходнеславянскiя землi прыйшла пiсьменнасць (на стараславянскай, цi царкоўнаславянскай, мове). Паступова выпрацоўваецца свой варыянт пiсьмовай мовы, якая iснуе паралельна са шматлiкiмi мясцовымi гаворкамi ўсходнiх славян.

У наш час большасць даследчыкаў сцвярджае, што ў Старажытнай Русi iснавала лiтаратурнае двухмоўе. Яго прадстаўляла:

1) царкоўнаславянская (стараславянская) мова двух тыпаў:

а) уласна царкоўнаславянская мова – мова богаслужэбнай i тэматычна блiзкай да яе лiтаратуры, перакладзенай з грэцкiх крынiц або створанай у Балгарыi i iншых славянскiх краiнах, якая перапiсвалася i чыталася на Русi;

б) славяна-руская мова – мова напiсаных усходнiмi славянамi арыгiнальных твораў, у якiх пераважала царкоўнаславянская моўная аснова, але ў большай цi меншай ступенi выкарыстоўвалiся сродкi ўсходнеславянскай народнай мовы;

2) старажытнаруская лiтаратурная мова двух тыпаў:

а) мова мастацка-апавядальнай лiтаратуры, усходнеславянская ў сваёй аснове, але з шырокiм выкарыстаннем царкоўнаславянскiх сродкаў;

б) мова справавога пiсьменства i прыватнай перапiскi, заснаваная на жывой народнай мове ўсходнiх славян з нязначнымi царкоўнаславянскiмi элементамi.

Да помнiкаў царкоўнаславянскай мовы адносяцца перапiсаныя са старабалгарскiх арыгiналаў евангеллi i псалтыры, а таксама арыгiнальныя творы тыпу «Жыцiе Феадосiя Пячэрскага», «Сказанне пра Барыса i Глеба», словы, казаннi i павучаннi выдатнага прамоўцы i публiцыста 12ст. Кiрылы Тураўскага, зборнiкi Аўраамiя Смаленскага, «Жыцiе Ефрасiннi Полацкай», «Жыцiе Аўраамiя Смаленскага».

Старажытнаруская мова на народнай аснове адлюстравана ў такiх творах, як «Аповесць мiнулых гадоў», «Павучанне Уладзiмiра Манамаха», «Слова пра паход Iгаравы». Тып старажытнарускай лiтаратурнай мовы атрымаў шырокае прымяненне ў справавым пiсьменстве: Дагаворная грамата смаленскага князя Мсцiслава Давыдавiча з Рыгай i Гоцкiм берагам 1229г., Грамата Гердзеня 1264г., Грамата полацкага князя Iзяслава каля 1265г., Дагавор Полацка з Рыгай каля 1330г., «Руская праўда».

Аб пашырэннi ў старажытнасцi на Беларусi пiсьменства бытавога прызначэння сведчаць такiя помнiкi, як надпiс на крыжы Ефрасiннi Полацкай 1161г., надпiсы на камянях, высечаныя ў гонар полацкага князя Барыса, надпiс на каменi 1171г. ў гонар князя Рагвалода, берасцяныя граматы.

2. Старажытна беларуская лiтаратурная мова

На працягу 14--16 ст. пачала складвацца беларуская народнасць з уласцiвай ёй моваю (навукоўцы называюць яе старабеларуская), асноўныя асаблiвасцi якой захоўваюцца да нашага часу. Прыкладна з сярэдзiны 15ст. пiсьменства на тэрыторыi Беларусi насычаецца спецыфiчна беларускiмi асаблiвасцямi ў такой меры, што пачынаючы з гэтага часу ёсць усе падставы гаварыць пра беларускую лiтаратурную мову, якая сваiмi арфаграфiчнымi, граматычнымi i лексiчнымi рысамi прыкметна адрознiвалася ад старажытнарускай лiтаратурнай мовы, але цалкам не парвала сувязi з ёй. У беларускiм пiсьменстве старажытнага перыяду беларуская пiсьмовая мова мела назву «руский языкъ». Азначэнне «руский» паходзiць ад этнонiма «Русь», якiм у шматнацыянальным Вялiкiм княстве Лiтоўскiм абазначалася частка ўсходнеславянскага насельнiцтва, што ўваходзiла ў склад ВКЛ. Назва «белорусский языкъ» пачала ўжывацца толькi ў сярэдзiне 17ст. ў Рускай дзяржаве.

На Беларусi ў 15 -- першай палове 17ст. самым распаўсюджаным было справавое (актавае, канцылярска-юрыдычнае) пiсьменства. Да яго адносяцца шматлiкiя акты, граматы, дагаворы i статуты. Распаўсюджанню гэтага вiду пiсьменства садзейнiчаў той факт, што ў ВКЛ, у склад якога тады ўваходзiла Беларусь, беларуская мова стала дзяржаўнай. Буйнымi помнiкамi канцылярска-юрыдычнага пiсьменства з’яўляюцца: Метрыка ВКЛ, Статуты ВКЛ (1529, 1566, 1588гг.). У 16 i 17ст. на беларускай мове вялася дакументацыя ў гарадскiх управах, магiстратах i магдэбургiях, у гарадскiх, земскiх i замкавых судах, яна выкарыстоўвалася ў дыпламатычнай i прыватнай перапiсцы. Справавое пiсьменства было самым прагрэсiўным паводле адлюстравання рысаў жывой беларускай мовы.

Адно з вядучых месцаў па колькасцi вядомых помнiкаў i па разнастайнасцi жанраў пiсьменства эпохi беларускай народнасцi займае свецка-мастацкая лiтаратура. Самым старажытным i пашыраным жанрам з’яўляюцца летапiсы (Радзiвiлаўскi, летапiс Аўраамкi). У 16 i першай палове 17ст. афiцыйнае дзяржаўнае летапiсанне дапоўнiлася гiстарычнымi запiскамi мясцовага характару (Баркулабаўскi летапiс), мемуарнымi творамi («Гiстарычныя запiскi» Ф.М.Еўлашоўскага, «Дыярыуш» А.Фiлiповiча), перакладнымi воiнскiмi i рыцарскiмi раманамi i аповесцямi («Александрыя», «Аповесць пра Трою», «Аповесць пра Трышчана», «Аповесць пра Баву», «Гiсторыя пра Атылу»), перакладнымi хронiкамi («Хронiка» М.Стрыйкоўскага). Пералiчаныя арыгiнальныя i перакладныя творы адлюстроўваюць высокую ступень развiцця старабеларускай лiтаратурнай мовы, багацце i разнастайнасць яе выяўленчых сродкаў.

Беларуская мова пранiкае i ў сферу рэлiгiйнай лiтаратуры. У 15ст. на беларускую мову была перакладзена «Песня песням». У 1517-1519гг. беларускi першадрукар, асветнiк i гуманiст Францыск Скарына зрабiў пераклад большай часткi кнiг Старога запавету. Захаваўшы царкоўнаславянскую аснову, Скарына насыцiў свой пераклад беларускiмi рысамi ў такой меры, што ў цэлым мова яго перакладу заняла прамежкавае становiшча памiж царкоўнаславянскай i беларускай мовамi.

З’яўленне на беларускай мове арыгiнальных твораў рэлiгiйнага прызначэння звязана з iменем буйнога асветнiка i iдэолага гуманiзму i рэфармацыi на Беларусi i Лiтве Сымона Буднага, якi ў 1562г. выдаў у Нясвiжы на беларускай мове дзве кнiгi -- «Катэхiзiс» (павучанне, настаўленне) i «Апраўданне грэшнага чалавека перад Богам».

Значным крокам у пашырэннi ролi беларускай мовы ў рэлiгiйнай сферы было выданне на беларускай мове каля 1580г. В.Цяпiнскiм «Евангелля». Гэта выданне вылучаецца тым, што беларускi тэкст змешчаны паралельна з царкоўнаславянскiм.

На фоне гэтых звестак парадаксальным даводзiцца лiчыць той факт, што ў старажытны перыяд на беларускай мове не было створана нi падручнiкаў, нi слоўнiкаў. Пiсьмовай мовай авалодвалi па ўзорах пiсьмовых тэкстаў. З канца 16ст. беларуская мова стала абавязковым прадметам навучання ў праваслаўных брацкiх школах, дзе вывучалiся таксама польская, лацiнская i грэчаская мовы. Выкладчыкам i вучням такiх школ вельмi патрэбен быў перакладны слоўнiк. У1596г. Л.Зiзанiй выдаў у Вiльнi «Лексiс», дзе тлумачыў незразумелыя царкоўнаславянскiя словы сродкамi беларускай мовы (врачую – лечу, мелъ – вапна и тыж крейда, месть – помста, баснь – казка, слово, байка). У рэестравай частцы слоўнiка 1061 слова, а ў тлумачальнай – больш за 2 тысячы. У1627г. Памва Бярында выдаў у Кiеве «Лексiкон», якi змяшчаў каля 7000 слоўнiкавых артыкулаў. Беларускi моўны матэрыял выкарыстоўваецца ў якасцi тлумачальнага i ў «Граматыцы» М.Сматрыцкага (1619г.).

Такiм чынам, у 16 i першай палове 17ст. старабеларуская лiтаратурная мова дасягнула найвышэйшага ўзроўню развiцця, атрымала прымяненне ў найважнейшых галiнах грамадскага i культурнага жыцця беларускага насельнiцтва. Разам з тым якраз у гэты перыяд у абставiнах новых палiтычных i культурных умоў жыцця беларускага народа сфера выкарыстання беларускай мовы пачала звужацца, што пазней прывяло да яе заняпаду. У складаных палiтычных абставiнах сярэдзiны 16ст. беларуска-лiтоўская шляхта зрабiлася буйной палiтычнай сiлай, якая, каб забяспечыць сваё палiтычнае i эканамiчнае становiшча, пачала iмкнуцца да ўстанаўлення ў ВКЛ важнейшых дзяржаўных iнстытутаў на польскi ўзор. У другой палове 16ст. польская мова i польская культура пачалi iнтэнсiўна распаўсюджвацца ў вышэйшых колах беларускага грамадства. Каб абаранiць беларускую мову, у Статут ВКЛ 1566г. быў уключаны спецыяльны пункт аб ужываннi ў справаводстве беларускай мовы. Гэты пункт быў захаваны ў Статуце 1588г. i ў перакладзе Статута на польскую мову ў 1614г. Але апошнi спецыяльным артыкулам дазваляў каталiцкай царкве ўжываць польскую мову як афiцыйную. Беларускiя арыстакраты пачалi пiсаць свае прозвiшчы польскiмi лiтарамi пад дакументамi на беларускай мове. Пазней у дакументах па-беларуску пiсалi толькi традыцыйныя формулы ў пачатку i ў канцы, тады як асноўны тэкст пiсаўся па-польску. У сярэдзiне 17ст. некаторы час дакументы пiсалiся па-беларуску, але з кароткiм выкладам зместу на польскай мове. У 1696г. ўсеагульная канфедэрацыя саслоўяў прыняла пастанову пiсаць справавыя паперы дзяржаўнага значэння па-польску. На беларускай мове працягвалi пiсаць дакументы мясцовага значэння (запаветы, распiскi, прыватныя лiсты). Заняпад беларускай мовы ў афiцыйным справаводстве супаў са звужэннем яе ролi ў iншых галiнах культурнага жыцця. Скарацiлася колькасць рукапiснай свецкай i рэлiгiйнай лiтаратуры, фактычна перасталi друкаваць беларускiя кнiгi i тагачасныя друкарнi. Навучанне вялося на польскай i лацiнскай мовах. Беларуская мова вывучалася толькi ва унiяцкiх базыльянскiх школах.